Iğdır'ın Çakırtaş (eski adıyla Amarat) köyü sınırlarında, Necefali köyü yakınında bulunan sekizgen planlı kümbet, Doğu Anadolu ile Güney Kafkasya Türkmen mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biridir. Düzgün kesme taş malzeme ile inşa edilen, iki katlı ve cenazelik düzenine sahip yapı; plan tipi, taş işçiliği, kapı süslemeleri ve kitabe düzeni bakımından Karakoyunlu-Akkoyunlu mimari geleneğiyle güçlü benzerlikler göstermektedir.
Kapı üzerindeki kitabeden kümbetin Hicrî 890 / Miladî 1485 yılında Kul Yusuf adlı bir şahıs için yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Bu tarih, Akkoyunlu Devleti'nin Sultan Yakup devrine denk gelmekte olup, yapının Akkoyunlu hâkimiyeti altındaki Iğdır bölgesinde inşa edildiğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, Kul Yusuf'un Akkoyunlu hanedanına mı, yerel bir Türkmen beyine mi yoksa dönemin emirlerinden birine mi mensup olduğu hususu henüz kesin olarak ortaya konulamamıştır.
OĞUZ TÜRKMEN GELENEĞİNİN İZLERİ
Kümbet üzerinde tespit edilen bazı damga ve figürler, Oğuz Türkmen kültürünün sembolik dünyasıyla ilişkilendirilmektedir. Özellikle hayat ağacını andıran işaretler, balık benzeri figürler ve dikey eksen üzerinde simetrik yarım dairelerden oluşan semboller dikkat çekmektedir.
“Kümbetin dış yüzeyinde, dikey eksen üzerinde simetrik yarım dairelerden oluşan ve Türk damga geleneğini hatırlatan bir işaret tespit edilmiştir. Bu işaret, Orta Asya şaman davullarında görülen kozmolojik şemalar ve hayat ağacı tasvirleriyle biçimsel benzerlik göstermektedir. Ancak işaretin yapıyla çağdaş olup olmadığı ve sembolik anlamı mevcut verilerle kesin olarak belirlenememektedir. Bunun taş ustası işareti veya Türkmen damga geleneğinin geç dönem bir örneği olabileceği ihtimalleri birlikte değerlendirilmelidir.”
Bu figürlerin Bayındır ve Yıva boylarıyla ilişkilendirilebileceği yönündeki görüşler dikkat çekici olmakla birlikte kümbet üzerindeki damga repertuvarının, Melekli, Yaycı ve Karakoyunlu çevresindeki koçbaşlı mezar taşlarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmesi önemli sonuçlar verebilir.
TAŞ MALZEME VE USTA GELENEĞİ
Yapıda kullanılan kırmızı ve siyah renkli taşların Iğdır Ovası'nda yaygın olmayan bir karakter göstermesi dikkat çekmektedir. Taşların Erivan-Eçmiyazin, Hoy, Nahçıvan veya Bitlis bölgesindeki taş ocaklarıyla ilişkili olup olmadığı jeolojik ve petrografik analizlerle araştırılmalıdır. Böyle bir çalışma, kümbetin hangi usta çevreleri tarafından inşa edildiğini anlamaya katkı sağlayacaktır.
ÇEVREDEKİ MEZARLIKLAR VE TARİHİ BAĞLANTILAR
Kümbetin çevresinde bulunan eski Türkçe (Arapça ve Farsça) yazılı mezar taşları, yapının tek başına bir anıt mezar olmadığını; seçkin bir aile veya Türkmen beyliğiyle bağlantılı bir mezarlık kompleksinin merkezi olabileceğini düşündürmektedir. Bu mezar taşlarının dönemleri, kitabeleri ve damgaları ayrıntılı biçimde incelenmelidir.
Ayrıca Karakoyunlu ilçesinde halk arasında “eski tarihî mezar” olarak bilinen alan ile bu kümbet arasında bir ilişki bulunup bulunmadığı da araştırmaya değer bir konudur. Benzer şekilde, Kara Yusuf'un babası Türemiş Bey ile kümbet arasında tarihî bir bağ olup olmadığı sorusu da ancak yeni belge ve kitabe verileriyle açıklığa kavuşabilir.
SONUÇ
Mevcut mimari, kitabe ve saha verileri birlikte değerlendirildiğinde Çakırtaş Kümbeti'nin 14-15. yüzyıl Akkoyunlu dönemine ait bir Türkmen anıt mezarı olduğu güçlü bir ihtimal olarak ortaya çıkmaktadır. Yapı, Karakoyunlu-Akkoyunlu geçiş döneminin mimari özelliklerini taşıdığı gibi, Oğuz Türkmen damga geleneğini yansıttığı düşünülen işaretleriyle de dikkat çekmektedir. Bu nedenle Çakırtaş Kümbeti, yalnızca bir mimari eser olarak değil; Oğuz Türkmen kültürü, damga geleneği ve Aras Havzası'nın 15. yüzyıl siyasî tarihi açısından da kapsamlı biçimde araştırılması gereken önemli bir kültür mirası niteliği taşımaktadır.
Yorumlar
Kalan Karakter: