IĞDIR: İşgallerden Göçe Uzanan Bir Serhat Hikâyesi

Iğdır ili, 81 ilimiz içinde 92 yıl süreyle en uzun düşman işgalinde kalan kadim bir Türk yurdudur. Iğdır, 14 Kasım 1920 tarihinde Ermeni işgalinden kurtarılmıştır. İşgal sonrası Iğdır, Doğubeyazıt vilayetine nahiye merkezi olarak bağlanmıştır. Daha sonra Iğdır ve Tuzluca ilçeleri 1934 yılına kadar Doğubeyazıt’a; 1934-1992 yılları arasında ise Kars iline bağlı kalmıştır. 1992 yılında Kars’ın ilçeleri olan Iğdır ile Ardahan, Kars’tan ayrılarak il statüsü kazanmıştır. Iğdır merkez ilçesine Tuzluca, Aralık ve belde iken ilçe yapılan Karakoyunlu bağlanmıştır. Çarlık Rus İşgali ve Nüfus Seyri Iğdır, 1826-1917 yılları arasında 89 yıl boyunca Çarlık Rus işgali altında kalmıştır. Rus yönetimi döneminde aralıklarla nüfus sayımları yapılmıştır. Buna göre Iğdır’da:  • 1828 yılında 16.787,  • 1886 yılında 91.965,  • 1908 yılında 120.641 kişi yaşamaktaydı. Iğdır’ın düşman işgalinden kurtarılmasının ardından Cumhuriyet döneminde 1927 yılında Türkiye genel nüfus sayımı yapılmıştır. Bu sayıma göre:  • Iğdır şehir nüfusu 3.716,  • Kır nüfusu 21.483,  • Genel nüfus ise 25.209’dur. Tuzluca ilçesinin şehir nüfusu 1.114, kır nüfusu 9.413, genel nüfusu ise 10.527 kişidir. O dönemde Aralık (Başköy), Iğdır ilçesine bağlı bir nahiye merkeziydi. Aralık, 1960 yılında ilçe yapılmış; Başköy olan ismi Aralık olarak değiştirilmiştir. Tarihî Konum ve Demografik Müdahaleler Iğdır, Rus işgali döneminde İrevan iline bağlı bir sancak merkeziydi. Daha önce 1420 yılında Karakoyunlu Devleti döneminde ilçe merkezi yapılarak İrevan’a bağlanmıştı. Ruslar Iğdır’ı işgal edince, yoğun Türk ve Müslüman nüfusa baskı uygulayarak halkı göçe zorlamış ve demografik yapıyı değiştirmeye çalışmışlardır. Hakveyis, Alikamer, Alican, Baharlı, Evci, Kızılzakir (Akyumak), Murşitali, Necefali, Pulur, Tacirli, Al Kızıl (Yukarı Topraklı) ve Taşburun gibi Türklerin yaşadığı köylerden halk zorla göç ettirilmiştir. Boşaltılan bu köylere İran ve başka yerlerden getirilen Ermeniler yerleştirilmiştir. Buna rağmen Türk ve Müslüman nüfus oranı %73’ün altına düşmemiştir. 1992’den Günümüze Nüfus Gerçeği Iğdır’ın 1992 yılındaki nüfusu yaklaşık 145.000 idi. 2024 yılında il nüfusu 206.857 kişiye ulaşmıştır. 2025 yılında ise nüfus %0,87 oranında azalarak bir önceki yıla göre 1.786 kişi düşmüş ve 205.071 olmuştur. Iğdır merkez nüfusu 152.445 kişidir. Bunun 104.331’i şehir merkezinde, 48.124’ü belde ve köylerde yaşamaktadır. İl merkezinde 25 mahalle, 3 belde ve 41 köy bulunmaktadır. Merkeze bağlı en büyük köy 4.392 nüfusla Aşağıerhacı, en küçük köy ise 32 nüfusla Örüşmüş köyüdür. Tuzluca ilçesinin 2025 nüfusu %2,96 azalışla 657 kişi düşerek 21.525 olmuştur. İlçede 5 mahalle ve 81 köy bulunmaktadır. İlçe merkez nüfusu 9.876 kişidir ve Iğdır’a bağlı ilçeler içinde nüfus ve yüzölçüm bakımından en büyük ilçedir. En büyük köy 907 kişi ile Güllüce, en küçük köy ise 15 kişi ile Bağlan’dır. Karakoyunlu ilçesinin 2 mahalle ve 19 köyü vardır. Genel nüfusu 12.614 olup bunun 2.429’u ilçe merkezinde, 10.185’i köylerde yaşamaktadır. İlçe nüfusu bir önceki yıla göre %0,96 oranında azalarak 122 kişi düşmüştür. En büyük köy 1.516 kişiyle Mürşitali, en küçük köy ise 167 kişiyle Orta Alican’dır. Aralık ilçesinin 5 mahalle ve 22 köyü bulunmaktadır. 2025 yılı genel nüfusu 18.477’dir. Bunun 5.503’ü ilçe merkezinde, 12.974’ü köylerde yaşamaktadır. En büyük köy 2.143 kişiyle Hasanhan, en küçük köy ise 1 kişiyle Tarlabaşı’dır. Aralık ilçesi bir önceki yıla göre %5,17 düşüşle 1.008 kişi azalmıştır. Nahçıvan Dilucu Sınır Kapısı açık olmasına rağmen en fazla göç veren ve nüfusu en çok azalan ilçemiz Aralık’tır. Göç ve Kaçırılan Potansiyel Iğdır, 1920-1934 yılları arasında Doğubeyazıt’a; 1934-1992 yılları arasında ise Kars’a bağlı kalmıştır. Eğer Iğdır bu illerde kalmış ve göç yaşanmamış olsaydı, bugün hem Ağrı hem de Kars milyon nüfusu aşan büyükşehirler arasında yer alabilirdi. Bugün yalnızca İstanbul’da 103 bin Iğdırlı yaşamaktadır. Iğdır, yurt içi ve yurt dışına en çok göç veren illerimizden biridir. Nüfus oranına göre yurt dışına en fazla göç veren il konumundadır. Eğer göç yaşanmasaydı ve bütün Iğdırlılar kendi memleketlerinde ikamet etseydi, Iğdır’ın nüfusu 366.827 kişi olacaktı. Bu hesaba göre 161.756 Iğdırlı Iğdır dışında yaşamaktadır. Bu sayı, mevcut nüfusun yaklaşık %80’ine denk gelmektedir. Nüfus ve Yüzölçümü Iğdır ili, 81 il içinde nüfus ve yüzölçümü bakımından 74. sırada yer almaktadır. İlin yüzölçümü 3.664 km²’dir. Bu da Türkiye yüzölçümünün yaklaşık %0,89’una denk gelmektedir. Sonuç: Serhat’ın Sessiz Çığlığı Iğdır’ın tarihi işgallerle, direnişle ve demografik mücadelelerle şekillenmiştir. Ancak bugün karşı karşıya olduğu en büyük mesele işgal değil, göçtür. Bir şehri ayakta tutan yalnızca sınırları değil, insanıdır. Eğer Iğdır insanını toprağında tutabilirse; tarımıyla, ticaretiyle, sınır kapılarıyla ve genç nüfus potansiyeliyle yeniden bir cazibe merkezi olabilir. Serhat’ın bu kadim şehri, geçmişte işgallere direndi. Şimdi ise en büyük sınavı, evlatlarını kaybetmeden geleceğe yürüyebilmektir. Çünkü bir şehrin gerçek gücü, nüfus istatistiklerinde değil; kendi toprağunda yaşamayı tercih eden insanlarının yüreğinde saklıdır.