Eski Çağ’dan Orta Çağ’a Iğdır Kaleleri, Aras Boyunun Sessiz Tanıkları

Iğdır ve çevresi; verimli ovaları, elverişli iklim koşulları, düşük rakımı ve Anadolu’yu İran ve Kafkasya’ya bağlayan doğal geçiş güzergâhları üzerinde bulunması nedeniyle tarih boyunca önemli bir yerleşim alanı olmuştur. Aras Nehri, yalnızca bölgenin doğal sınırlarını değil, aynı zamanda ticaret, ulaşım ve sosyo-ekonomik yapısını da şekillendiren ana unsur olmuştur. Asma, Çilli ve Pamuk geçitleri ise Iğdır yöresini çevre coğrafyalara bağlayan stratejik kapılar olarak yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Bu coğrafi avantajlar, bölgenin askerî ve idarî açıdan erken dönemlerden itibaren önem kazanmasına neden olmuştur. Özellikle Urartu döneminde inşa edilen kaleler; savunma, gözetleme, ticaret yollarını ve su kaynaklarını denetleme amacıyla kurulmuştur. Bu yapılar, sonraki dönemlerde de Demir Çağı, Orta Çağ ve Osmanlı dönemlerinde onarılarak kullanılmaya devam etmiştir. Ancak Iğdır ve çevresindeki bu zengin tarihî mirasın önemli bir bölümü, bilinçsiz definecilik ve kaçak kazılar nedeniyle büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Kale surları, nekropol alanları ve kaya mezarları ciddi zarar görmüş; bazı alanlarda bilimsel veriler geri dönüşü olmayan biçimde yok edilmiştir. Buna rağmen ayakta kalan kalıntılar, bölgenin binlerce yıllık tarihine ışık tutmayı sürdürmektedir. Iğdır İli Sınırları İçinde Tespit Edilen Kaleler Kısa Tanıtımı Yapılan Kaleler Kız Kalesi Tuzluca ilçesi sınırlarında yer alan kale, Orta Çağ ve Osmanlı dönemlerinde kullanılmış olup Gaziler Çayı boyunca uzanan tarihî yolu denetleyen stratejik bir konuma sahiptir. Kızılkule Kalesi ve Kaya Mezarları Sıçanlı Köyü yakınlarında yer alan kale, kiklopik duvar tekniğiyle inşa edilmiştir. Çevresindeki Erken Demir Çağı kaya mezarları ve kutsal alan, bölgenin çok dönemli kullanımını göstermektedir. Kor(u)gan Kalesi Ağrı Dağı’nın Iğdır Ovası’na bakan yamacında bulunan kale, Demir Çağı ve Orta Çağ izleri taşımakta; eteklerindeki Urartu göletiyle dikkat çekmektedir. Deliklitaş Kalesi Melekli yakınlarında yer alan kale, adını çevresindeki delikli kaya oluşumundan almıştır. Dikdörtgen planlı savunma yapısıdır. Karakoyunlu Kalesi Urartu Kralı Menua dönemine tarihlenen kale, İskit tahribatının ardından Orta Çağ ve Osmanlı dönemlerinde yeniden kullanılmıştır. Karakale (Kara Kale) Aras Nehri’ne hâkim sarp bir kaya üzerinde yer alan kale, bölgenin en önemli savunma yapılarından biridir. Kasımıntığı Kalesi Iğdır Ovası’na hâkim konumu ve kuzeyindeki tahrip edilmiş nekropol alanıyla dikkat çeker. Akbulak Kalesi (Tuzluca – Akbulak Köyü) Kuzey-güney doğrultusunda uzanan surlarıyla savunma amaçlı inşa edilmiş bir kaledir. Örgülütepe Kalesi (Karakoyunlu – Örgülü Köyü) Lav püskürüğü üzerinde, kiklopik teknikle yapılmış dikdörtgen planlı bir kale yerleşimidir. Suveren Kalesi Tepenin doğal yapısına uyumlu biçimde inşa edilmiş savunma yapısıdır. Ülkütepe Kalesi Ağrı Dağı’nın batısında, bölgeye hâkim konumda yer alan önemli bir savunma merkezidir. Caf Kalesi Doğubayazıt–Iğdır yolunu ve su kaynaklarını denetleyen stratejik bir noktada kurulmuştur. Aşağı Aktaş Kalesi ve Kaya Mezarları Aras Nehri yakınındaki kale ve sağlam durumdaki kaya mezarı, bölgenin mezar mimarisine ışık tutmaktadır. Karakoyunlu Aktaş Kalesi İlk Tunç Çağı’ndan Orta Demir Çağı’na kadar kullanıldığı anlaşılan, ovaya hâkim bir gözetleme kalesidir. Yüceotağı Kalesi – I Üç tarafı kayalıklarla çevrili, kontrol ettiği coğrafya nedeniyle stratejik öneme sahip bir savunma yapısıdır. Katırlı Kalesi ve Su Göleti Çevredeki birçok kale için merkez konumda olan kale, su göletiyle birlikte bölgesel savunma sisteminin parçasıdır. Yağlı Kalesi Ovaya tamamen hâkim konumda bulunan kaleden günümüze sınırlı kalıntılar ulaşmıştır. Üçkaya Kalesi Urartu dönemine tarihlenebileceği düşünülen eski bir yerleşim alanıdır. Zarif Kalesi Bugün yıkılmış durumda olmakla birlikte Urartu kale mimarisinin genel özelliklerini yansıtmaktadır. Harmandöven Kalesi Kervansaray yakınında bulunan küçük ölçekli bir Orta Çağ kalesidir. Iğdır Merkez Güngörmez Köyü Köroğlu Kalesi : Benim çocukluğumun da geçtiği Güngörmez yaylasında bulunan bu kale 2595 rakımlı Köroğlu tepesinde ana kaya üzerine oturtulmuş, sur duvarları düzgün siyah kesme bazalt taştan yapılmış, kaleye doğu tarafinda taş merdivenlerden çıkılır.  İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR Tespit Edilen Diğer Kaleler Sürmeli Köyü Kalesi Gedikli Kalesi Aslanlı Kalesi Karakoyunlu Kalesi (Tuzluca) Kalaça Kalesi Doğanyurt Gözetleme Kalesi Gülahmet Kalesi Aşık Hüseyin Kalesi – I Aşık Hüseyin Kalesi – II Aşık Hüseyin Kaleleri Nekropolü ve Su Göleti İnceköy Kalesi Şedik Kalesiv Yüceotağı Kalesi – II Bulakbaşı Kalesi – I Bulakbaşı Kalesi – II Kaynakça Ceylan, A. – Özgül, O., Iğdır ve Çevresinde Eski Çağ Yerleşimleri ve Kaleler, Atatürk Üniversitesi Yayınları. Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Iğdır ve çevresi yüzey araştırmaları raporları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Doğu Anadolu Arkeolojik Envanter Çalışmaları. Bölgeye ait arkeolojik yüzey araştırmaları ve yerel tarih çalışmaları. (Bu çalışma, akademik araştırmalar ile saha gözlemleri ve yerel veriler ışığında hazırlanmıştır.)